Hellenic Association of Antiquerians and Art Dealers

Δύο λάδια του Louis Jean-Francois Lagrenee, του νεότερου από το Λούβρο: Αριστερά, «Η ψυχή συλλαμβάνει τον Έρωτα αποκοιμισμένο» και δεξιά «Ο Ηφαιστος αιφνιδιάζει την Αφροδίτη και τον Αρη».

Στη συνείδηση των Γάλλων του 18ου αιώνα, η Ελλάδα αποτελεί σημείο αναφοράς. Ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική, αλλά και ο διάκοσμος της καθημερινής ζωής - έπιπλα, αντικείμενα, μικροτεχνία, κομμωτική, ένδυμα και μόδα, υποτάσσονται σε ένα νέο συρμό.
Η αυστηρή γραμμή αντικαθιστά την παιγνιώδη καμπύλη του ροκοκό, δωρικός, ιωνικός και κορινθιακός ρυθμός δανείζουν τα στοιχεία τους στην αρχιτεκτονική και το διάκοσμο, που κατακλύζεται από μαιάνδρους, ανθέμια, βουκράνια και δάφνινα στεφάνια. Η ελληνική μυθολογία και ιδιαίτερα ο κύκλος του Διονύσου εμπνέουν για άλλη μια φορά ζωγράφους, γλύπτες και διακοσμητές. Η στροφή από το ροκοκό στο νεοκλασικισμό είναι πραγματικότητα…

Αριστερά: Ενα ζευγάρι βάζα «κηροστάτες με παιδιά», Παρίσι, π. 1770. Δεξιά: «Εκκρεμές», Παρίσι, π. 1770, Jean-Louis Prieur και Joseph-Leonard Roque.

Αυτός ο αέρας ανανέωσης στην καρδιά της Ευρώπης «πνέει» στα 150 σπάνια αριστουργήματα που προέρχονται κατά το μεγαλύτερο μέρος τους από το Μουσείο του Λούβρου -αλλά και από άλλα μουσεία, όπως του Φοντενεμπλό, του Στρασβούργου, των Βερσαλιών, καθώς και από το μουσείο Γκιουλμπενκιάν της Λισαβόνας.
Η έκθεση «Όταν η Ελλάδα έγινε μόδα. Η γέννηση του νεοκλασικισμού στη γαλλική τέχνη. Αριστουργήματα από το Μουσείο του Λούβρου» φιλοξενείται στην Εθνική Πινακοθήκη από τις 28 Σεπτεμβρίου του 2009 ως τις 11 Ιανουαρίου του 2010.

Αριστερά: Ένα ζευγάρι βάζα με μπλε φόντο, Κίνα και Παρίσι, π. 1770. Δεξιά: Ένα ζευγάρι βάζα με κεφαλές κριών, 1759, Philippe Caffieri. Ολα από το Musee du Louvre.

Τα εκθέματα, που περιλαμβάνουν έργα ζωγραφικής, γλυπτικής, ταπισερί, σχέδια και χαρακτικά, καθώς και έπιπλα, αλλά και διάφορα αντικείμενα, όπως κηροπήγια, σκεύη σερβιρίσματος, βάζα, ταμπακιέρες, ρολόγια (των Joseph-Marie Vien, Hubert Robert, Jean-Baptiste Greuze, Louis Jean-Francois Lagrenee, Louis-Claude Vasse, Jean-Jacques Caffieri, Auguste Pajou, Jean-Charles Delafosse, Rene Dubois κ.ά.) προέρχονται από βασιλικές συλλογές.

Ο χρονικός ορίζοντας της έκθεσης καλύπτει την τελευταία περίοδο της βασιλείας του Λουδοβίκου XV (τρίτο τέταρτο 18ου αιώνα). Σ' αυτή τη σύντομη περίοδο συντελείται η μετάβαση από την τεχνοτροπία του ροκοκό με τον παιγνιώδη και έντονα διακοσμητικό χαρακτήρα, στο αυστηρό ύφος του νεοκλασικισμού που εμπνέεται από την ελληνική αρχαιότητα. Το ιδεολογικό και αισθητικό πλαίσιο του νέου ύφους ήταν ο Διαφωτισμός, που κήρυσσε την επιστροφή στις κλασικές αξίες, ενώ ρόλο καταλύτη αποτέλεσαν οι ανασκαφές στη νότια Ιταλία, στην Ηράκλεια και στην Πομπηία, καθώς και τα ταξίδια των περιηγητών που συνοδεύονταν από πλούσια εικονογραφημένες εκδόσεις. Ταξιδιώτες και συλλέκτες έφεραν την αρχαιότητα πολύ κοντά.

Η έκθεση «Όταν η Ελλάδα έγινε μόδα» που μεταφράζει ελεύθερα το δύσκολο να αποδοθεί πιστά γαλλικό τίτλο «Le gout a la grecque», οργανώθηκε για πρώτη φορά στη Μαδρίτη και στη Λισαβόνα, αλλά ανασυγκροτήθηκε, εμπλουτίστηκε και προσαρμόστηκε για την παρουσίασή της στην Αθήνα. Στη διοργάνωσή της συνέβαλαν αποφασιστικά ο πρέσβης της Γαλλίας στην Ελλάδα, Chrisophe Farnaud, και ο πρόεδρος και γενικός διευθυντής του Μουσείου του Λούβρου, Henri Loyrette, οι οποίοι και τίμησαν με την παρουσία τους τα εγκαίνια, που έγιναν από τον υπουργό Πολιτισμού, Αντώνη Σαμαρά.

Joseph-Marie Vien, «Ιέρεια καίει θυμιάματα σε τρίποδα, η λεγόμενη Ενάρετη Αθηναία», 1762, λάδι από το Μusee des Beaux-Arts του Στρασβούργου.

Επιστροφή στις κλασικές αξίες
Στα μέσα του 18ου αιώνα η Ελλάδα συμπληρώνει τρεις μελανούς αιώνες κάτω από τον τουρκικό ζυγό. Και ενώ τα πρώτα συμπτώματα της αφύπνισης του ελληνικού λαού έχουν αρχίσει να εμφανίζονται στο σκοτεινό ορίζοντα, η Ευρώπη γνωρίζει μια ακόμη αναγέννηση, μια ακόμη επιστροφή στις κλασικές αξίες που είδαν το φως σ' αυτή τη χώρα. Μετά την πρώτη μεγάλη Αναγέννηση, που οδήγησε την Ευρώπη στην έξοδο από τον Μεσαίωνα, ακολούθησε ο κλασικισμός του Λουδοβίκου XIV. Ένας κλασικισμός που συμβιώνει παράδοξα με το μπαρόκ, αφήνοντας ιδιαίτερα τη σφραγίδα του στην αρχιτεκτονική.

Αριστερά: «Η κωμωδία», Παρίσι, 1765. Αγαλματίδιο από γύψο. Δεξιά: Etienne-Maurice Falconet, «Νύμφη στο Λουτρό» ή «Λουομένη», Παρίσι, 1757, μαρμάρινο αγαλματίδιο από το Λούβρο.

Όταν στα μέσα του 18ου αιώνα η Γαλλία στρέφεται και πάλι στην Ελλάδα, αναζητώντας πρότυπα για την αναμόρφωση της καλαισθησίας, το ροκοκό, που αποτελεί την ακραία έκφραση, την εκπύρωση του Μπαρόκ, έχει κατακλύσει με την υβριδική του υπερβολή όλες τις τέχνες.
Τα θεωρητικά κείμενα της εποχής (Caylus, Diderot) μαρτυρούν την κούραση, τον κορεσμό από τη διακοσμητική πλημμυρίδα του gout rocaille και εύχονται μια επιστροφή στην αυστηρότητα και την υγιή ρώμη του ελληνικού ύφους (le gout a la grecque). Η αντίδραση αυτή εναρμονιζόταν και εξέφραζε τη φιλοσοφία και την αισθητική του Διαφωτισμού και δεν είναι τυχαίο ότι οι πρωταγωνιστές του κινήματος γίνονται κήρυκες της επιστροφής στις κλασικές αξίες.

Pierre Garnier, Σεκρετέρ, χαρτοθήκη και μελανοδοχείο, Παρίσι, π. 1762-1765, από το Μουσείο Gulbenkian στη Λισσαβώνα.

«Η διάδοση και η επιβολή του νέου γούστου, του gout a la grecque, αποτελεί ένα συναρπαστικό κοινωνικό φαινόμενο. Πρωταγωνιστές του δεν είναι μόνο οι θεωρητικοί, οι διανοούμενοι, οι καλλιτέχνες. Το παλάτι, ο κύκλος του Λουδοβίκου XV, οι επίσημες ερωμένες του βασιλιά (Madame de Pompadour, Madame du Barry), κοσμικές κυρίες, πολιτικά πρόσωπα, αλλά κυρίως οι τεχνίτες, οι έμποροι, οι μοδίστρες υιοθετούν τη νέα καλαισθησία, το gout a la grecque, και γίνονται κήρυκές του συμβάλλοντας στην ευρεία διάδοσή του.
Έτσι, ο νεοκλασικισμός γίνεται μόδα, συρμός, που διαβρώνει αρχικά το ροκοκό, για να επιβληθεί γρήγορα και να το εκτοπίσει» λέει η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης και ομότιμη καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης, Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα.
Οι πρωταγωνιστές του gout a la grecque υπήρξαν άριστοι γνώστες της αρχαιότητας και σημαντικοί συλλέκτες, όπως ο comte de Caylus (η συλλογή του δημοσιεύτηκε ανάμεσα στα έτη 1762-1765 σε επτά τόμους), o duc de Choiseul, o duc d'Aumont κ.ά. Οι συλλογές τους συνιστούν τον πυρήνα των αρχαιολογικών θησαυρών που θαυμάζουμε σήμερα στο Λούβρο και σε άλλα γαλλικά μουσεία. Οι σημαντικές πολιτικές και δημόσιες θέσεις που κατέλαβαν οι αρχαιόφιλοι συνέβαλαν στη διάδοση του νέου ύφους, του gout a la grecque.
Το gout a la grecque, η νέα μόδα της Ελλάδας, δεν είναι στην πραγματικότητα αμιγώς ελληνική, αφού και η διαμεσολάβηση της Ρώμης εκλαμβάνεται ως κλασική. Στη συνείδηση όμως των Γάλλων της εποχής η Ελλάδα είναι το σημείο αναφοράς. Ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική, αλλά και ο διάκοσμος της καθημερινής ζωής - έπιπλα, αντικείμενα, μικροτεχνία, κομμωτική, ένδυμα και μόδα, υποτάσσονται στο νέο συρμό. Η αυστηρή γραμμή αντικαθιστά την παιγνιώδη καμπύλη του ροκοκό, δωρικός, ιωνικός και κορινθιακός ρυθμός δανείζουν τα στοιχεία τους στην αρχιτεκτονική και τον διάκοσμο, που κατακλύζεται από μαιάνδρους, ανθέμια, βουκράνια και δάφνινα στεφάνια. Η ελληνική μυθολογία και ιδιαίτερα ο κύκλος του Διονύσου, εμπνέουν για άλλη μια φορά ζωγράφους, γλύπτες και διακοσμητές.
Την επιμέλεια της έκθεσης έχουν κάνει η Marie Laure Rochebrune, επιμελήτρια του Μουσείου του Λούβρου και η Ναυσικά Λιτσαρδοπούλου και η Άννυ Μάλαμα, επιμελήτριες της Εθνικής Πινακοθήκης. Η αρχιτεκτονική μελέτη είναι των καθηγητών Γιώργου Παρμενίδη και Christine Longuepee.

Η δημοφιλής νέα αισθητική

Πρωταγωνιστές του νέου ύφους γίνονται διάσημοι συλλέκτες της εποχής, όπως ο κόμης de Caylus, ο δούκας de Choiseul ο δούκας d' Aumont, που κατείχαν θέσεις-κλειδιά στο δημόσιο βίο επί βασιλείας του Λουδοβίκου XV. Το παλάτι, οι επίσημες ευνοούμενες του βασιλιά (Madame de Pompadour, Madame du Barry), κοσμικές κυρίες, διανοούμενοι, αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες αλλά και τεχνίτες, μόδιστροι, έμποροι υιοθετούν τη νέα «ελληνική μόδα» και γίνονται κήρυκές της, συμβάλλοντας στη διάδοσή της.
Η αριστοκρατία λανσάρει τη «μόδα αλά ελληνικά», σε βαθμό που ο στενός φίλος του Ντιντερό Φρίντριχ ντε Γκριμ έγραφε το 1763 ότι «η αισθητική αυτή ξεκίνησε από την αρχιτεκτονική για να κατακλύσει τα καταστήματα της μόδας. Οι κυρίες μας είναι χτενισμένες a la grecque, οι κομψευόμενοί μας θα πρέπει να αισθάνονται προσβεβλημένοι όταν η ταμπακιέρα που κρατάνε δεν είναι a la grecque».

Πηγή: Ναυτεμπορική